Het oorlogsverleden van de Gouden Eeuw

Abstract

Op 28 mei 1672 stuurde de Amsterdamse Neeltje Luijkis een brief aan haar man, die als trompetter voer op een schip naar de West.Ze hoopte dat hij gauw thuis zou komen, zeker nu het oorlog was.Een week eerder waren Franse troepen van Lodewijk XIV de Republiek binnengevallen.Neeltje klaagde dat de Fransen 'soo moordadich met ons volck' omgingen 'als nimmer als Ducdalf gedaen heeft in sijn tieraenij' . 1 Dat Neeltje een vergelijking maakte tussen het optreden van de Fransen en de tirannie van 'Ducdalf ' -de hertog van Alva -is opmerkelijk te noemen.Alva's rol in de Nederlanden was al in 1575 uitgespeeld, en de ijzeren hertog zelf was al bijna negentig jaar dood.Neeltje was een eenvoudige vrouw, die vast geen geleerde geschiedenisboeken had gelezen.Hoe wist ze dan nog wie de hertog van Alva was? Natuurlijk weten we uit eigen ervaring dat oorlog niet zo snel wordt vergeten.Zestig jaar na de bevrijding spelen herinneringen aan de Duitse Bezetting en de Tweede Wereldoorlog immers nog steeds een grote rol in onze samenleving.Het conflict waaraan Neeltje refereerde was bovendien nauwelijks minder ingrijpend geweest dan de Bezetting.De Opstand tegen de Habsburgse landsheer, koning Filips II, die in 1566 uitbrak, leidde tot een scheuring binnen de zeventien Nederlandse gewesten, en mondde uit in het ontstaan van twee nieuwe staten die decennialang met elkaar in oorlog zouden blijven.Zeven gewesten gingen verder als de Republiek der Verenigde Nederlanden.De Zuidelijke gewesten verzoenden zich, deels vrijwillig, deels na herovering, met de vorst.De Opstand was een bloedig conflict met veel burger slachtoffers, waarin niet alleen Nederlandse en Spaanse legers tegenover elkaar kwamen te staan, maar die ook een tijdlang een echte burgeroorlog was.Er bestaan vreemd genoeg geen schattingen van het aantal slachtoffers van het militair geweld, de honger, en de epidemieën die daarmee gepaard gingen.Alleen al in de steden moeten er echter tienduizenden doden zijn gevallen.2 Zeker 5% van de 3 miljoen inwoners van de zeventien Nederlanden zag zich na 1567 voor korte of langere tijd gedwongen hun thuis te ontvluchten -en voor minstens 100.000Zuiderlingen werd de ballingschap permanent.3 Reden genoeg om te vermoeden dat de Opstand minstens zulke diepe culturele, politieke en maatschappelijke sporen trok in de Nederlandse samenleving als de Tweede Wereldoorlog vier eeuwen later.Maar is dat genoeg om te verklaren waarom Neeltje zich, een eeuw na dato, nu juist de hertog van Alva herinnerde?Ik denk het niet.De verwerking van het oorlogsverleden in de Gouden Eeuw is echter nooit systematisch onderzocht.Er bestaan mooie studies van de eerste contemporaine geschiedschrijvers van de Opstand, maar we weten niet wat de maatschappelijke impact van hun werk was. 4 Er is door historici weliswaar geconstateerd dat herinneringen aan de Opstand een belangrijke rol speelden in het zelfbeeld van de jonge Republiek, maar dat gegeven is eigenlijk nooit echt geproblematiseerd.5 Wie bepaalde het beeld van het oorlogsverleden?Bleef dat beeld stabiel?Hoe verhield de collectieve herinnering aan het verleden zich tot de persoonlijke herinneringen van de mensen die het hadden meegemaakt?En wat droegen herinneringen aan de Opstand bij aan het creëren van een nieuwe Nederlandse identiteit in de Republiek? Memory studiesMijn belangstelling voor die vragen is niet toevallig.Deze komt voort uit recente ontwikkelingen in de mens-en cultuur-herinnering' die daarop volgt.12 Maar er is ook een belangrijke stroming in de memory studies die beweert dat de rol van herinnering in de moderne wereld van de negentiende en twintigste eeuw juist heel erg is veranderd.Wetenschappers als Pierre Nora en Benedict Anderson denken dat dit komt door het ontstaan en de verbreiding van nieuwe massamedia, en de impact van staatsvorming en industrialisatie op de moderne mens.Volgens sommigen brengt moderniteit een behoefte aan een nieuwe omgang met het verleden en met het 'zelf ' met zich mee.13 Als dat waar is, zijn inzichten over de werking van herinneringen na 1800 waarschijnlijk weinig bruikbaar voor onderzoekers die meer willen weten van de herinneringscultuur in de Gouden Eeuw.Maar óf het waar is, is voorlopig onduidelijk.Om te begrijpen hoe het mogelijk is dat Neeltje Luijkis zich in 1672 nog iets kon voorstellen bij de tirannie van Alva, zullen we dus om te beginnen in de Gouden Eeuw zelf te rade moeten gaan.In deze rede hoop ik U te laten zien dat we daaruit niet alleen iets kunnen leren over de beleving van het oorlogsverleden in de Gouden Eeuw.Ook hoop ik te verkennen wat die kennis zou kunnen bijdragen aan de discussies in de memory studies.Is de politisering van herinnering inderdaad alleen een modern fenomeen?Was het ontbreken van massamedia inderdaad een beletsel voor het overdragen van publieke beelden van het verleden?Is het mogelijk om bronnen te vinden die ons iets kunnen vertellen over de communicatieve herinnering in deze periode?En kunnen we iets terugvinden van de relatie tussen de communicatieve en de publieke herinnering? OorlogsherinneringenIn de propaganda die Willem van Oranje en zijn aanhangers in de eerste fasen van de Opstand hadden geproduceerd leek hun zaak simpel genoeg -het 'lieve vaderland' moest worden bevrijd van vreemde overheersers.14 Maar zo eenvoudig lag het natuurlijk niet.In de Opstand kwamen Nederlanders niet alleen tegenover Spanjaarden maar vaak ook tegenover elkaar te staan.Het was een onvoorspelbaar conflict vol vreemde wendingen, en met uitkomsten die door niemand waren voorzien.15 Aan plattelandsbewoners was niets gevraagd, en zij betaalden een gruwelijk hoge prijs voor de oorlog.Maar ook stadsbewoners die zich enthousiast aansloten bij het verzet tegen Spaanse soldaten en de belastingvoorstellen van 's konings vertegenwoordiger, de hertog van Alva, ondervonden al snel onvoorziene gevolgen van hun oppositie.16 In belegerde steden stierven duizenden aan ziekte en honger.Soldaten van alle partijen terroriseerden de burgerbevolking.Muitende soldaten vermoordden in 1576 binnen enkele dagen achtduizend Ant werpers.In Naarden werd vrijwel de gehele bevolking uitgemoord; in Oudewater bleef het bij de helft.Verschroeideaardetactieken en plundering leidden in grensgebieden tot een dramatische ontvolking van het platteland.17 Overal mislukten ondertussen experimenten om katholieken en protestanten gelijke rechten te geven.De katholieke meerderheid in Holland en Zeeland zag zichzelf razendsnel gemarginaliseerd, en in de jaren tachtig werden meer dan 100.000Calvinisten en Lutheranen in Brabant en Vlaanderen gedwongen hun geboortegrond te verlaten omdat zij zich niet met kerk en koning wilden ver zoenen.Sommige tijdgenoten profiteerden handig van de omstandigheden, maar menigeen wedde op het verkeerde paard.Net als na de Duitse Bezetting was er dus niet alleen veel te herinneren, maar ook nogal wat dat maar beter vergeten kon worden.In zeventiende-eeuwse bronnen zijn allerlei sporen te vinden van familieherinneringen aan de Opstand.Een gereformeerde Utrechter vond in de jaren 1620 bijvoorbeeld dat de kerkenraad

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 6 citations exist upstream.