Pietas Albertina. Dynastieke vroomheid en herbouw van het vorstelijk gezag

Abstract

Brussel, 12 maart 1622.Tussen twee regenbuien door wordt aartshertog Albrecht ten grave gedragen.Het is opvallend hoeveel clerici in de lijkstoet opstappen 2 .Alle bedelorden die in de hoofdstad gevestigd zijn, hebben vertegenwoordigers gestuurd.Ze worden op de voet gevolgd door de Brusselse parochieherders, de kanunniken van Sint-Goedele, de hofkapelaans, de priesters van het aartshertogelijke oratorium en de hofpredikanten.Vervolgens schrijden de Zuid-Nederlandse gemijterden voorbij: de prelaten van de premonstratenzers, de abten van de cisterciënzers en benedictijnen, de acht aanwezige bisschoppen en de twee aartsbisschoppen.Ter weerszijden van de primaat bevinden zich de abten die samen met hem in de uitvaartdienst voorgaan.Tijdens de viering bekruipt de aanwezigen het gevoel dat de grenzen tussen hemel en aarde vervagen.'Comme si le ciel vouloit témoigner la part qu'il prenoit à la douleur publique', schrijft een ooggetuige, 'il recommança à pleuvoir, comme il avoit fait depuis huit jours, la pluye n'ayant cessé que pendant la procession' 3 .Het sombere weer versterkt in elk geval de sfeer van verering die doelbewust rond de overledene wordt opgebouwd.De katafalk in de hoofdkerk en de zegewagen die in de lijkstoet wordt meegevoerd, verkondigen zijn deugden.Bernard de Montgaillard, een Frans balling en een in hofkringen bewonderd predikant die door de aartshertog als abt aan de monniken van Orval is opgedrongen, verheft hem in zijn lijkrede tot de rang van de bijbelse koningen.Hij noemt Albrecht Tennemy capital des vices, le fléau des hérésies' 4 .Sommigen aarzelen niet om nog een stap verder te gaan en pleiten zonder dergelijke omwegen voor Albrechts canonisatie.Gilles Waulde, wiens kerk in Binche vele geschenken van de aartshertogen heeft ontvangen, schrijft in een devotieboek over de hemel 'où présentement le sérénissime, pacifique, très-dévot et juste archiduc Albert est arrivé avec Saint Ursmer et ses compagnons' 5 .Aubertus Miraeus, die met de andere kapelaans van het oratorium in de uitvaart heeft gefigui Graag dank ik Pierre Delsaerdt, Tonia Dhaese, Eddy Put, Mare Therry, Wemer Thomas en Johan Verberckmoes voor het deel van hun zeldzame vrije tijd dat ze aan het lezen en kritisch becommentariëren van deze tekst hebben opgeofferd.Hun suggesties hebben het geheel merkelijk verrijkt.2 E. Puteanus en J. Francquart, Pompa funebris optimi potentissimique principis Alberti PU, archiducis Austriae, ducis Burgundiae, Brabantiae, etc. (Brussel, 1623).3 Supplément aux trophées tant sacrées que profanes du duché de Brabant de mr.Butkens (Den Haag, 1726)1,120. 4 Geciteerd in: D. Diagre, 'L'archiduc Albert, souverain modèle ou ange exterminateur?', in: A. Morelli, ed., Les grands mythes de l'histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie (Brussel, 1995) 117-128, in casu 118, naar B. de Montgaillard, Le soleil éclipsé ou discours sur la vie du sérénissime archiduc Albert (Brussel, 1622).5 Aldus aangehaald in: F. Bogaerts, Histoire du culte des saints en Belgique envisagé comme élément social (Antwerpen, 1848) 69, naar: G. Waulde, La vie et les miracles de Saint Ursmer et de sept autres saints (Bergen, 1626).BMGN, 112 (1997) afl.1,1-18 2 L. Duerloo reerd, publiceert enkele maanden na het gebeuren een levensbeschrijving die, zonder de zaken bij name te noemen, aan alle vormelijke voorwaarden van de hagiografie beantwoordt 6 .Hij fixeert als eerste de beeldvorming rond de aartshertog in de formule: Albertus Pius, Albrecht de Vrome.Het stereotype van de vrome aartshertogen heeft zich in het Zuiden tot op vandaag en dwars over de ideologische breuklijnen heen gehandhaafd.De duiding ervan verschilt natuurlijk 7 .Aan de confessionele kant ziet men Albrecht en Isabella als de trouwe volgelingen van Rome die door hun steun aan de contrareformatie het protestantisme helpen indijken.In het vrijzinnige kamp worden ze nagewezen als de vleesgeworden onverdraagzaamheid.De zuiver religieuze motivatie van de aartshertogen wordt echter nooit in twijfel getrokken.Volgens niemand minder dan Henri Pirenne steunen ze 'de zaak van het geloof zonder de minste bijbedoeling van eerzucht of eigenbelang' en is 'hun toewijding aan de godsdienst... even belangeloos als hun vroomheid' 8 .Tot op zekere hoogte is een en ander begrijpelijk.De hardnekkigheid van het stereotype wortelt immers wel degelijk in de historische realiteit.Vele tijdgenoten wijzen op de ongeveinsde vroomheid van het vorstenpaar 9 .Toch zou het lichtvaardig zijn om aan de hand van zulke getuigenissen het beeld te bestendigen dat van Albrecht en Isabella is overgeleverd.In een tijd waarin de monarchie het principe cuius regio, eius religio huldigt, is de godsdienstoefening door de vorst geen vrijblijvende aangelegenheid.Het is per definitie een zaak van staat die zich in het publieke domein voltrekt.Daarbij is de vraag of het hier om oprechte dan wel gespeelde vroomheid gaat, louter bijkomstig.'Paris vaut bien une messe'.Veel belangrijker is het te weten welke accenten er in de vorstelijke godsvrucht worden gelegd en of deze accenten al dan niet de uitbouw van de dynastieke staat hebben bevorderd.De betekenisvolle resultaten die het onderzoek naar de devotie-strategieën van de Oostenrijkse Habsburgers heeft opgeleverd, kunnen hierbij als uitgangspunt dienen 10 .Inventaris van de aartshertogelijke vroomheid Oppervlakkig bekeken is er niets bijzonders aan de hand.De godsvrucht van Albrecht en Isabella dwaalt niet af van de paden van de katholieke leer zoals die door het concilie van Trente zijn gebaand.De aartshertogen vereren de eucharistie, Onze-Lieve-Vrouw, de heiligen en de relieken.Elk jaar werken ze een indrukwekkende 6 A. Miraeus, VitaAlberti Pii, sapientis, prudentis belgarum principis commentarius (Antwerpen, 1622).7 Diagre,'L'archiduc', 120-128.8 H. Pirenne, Geschiedenis van België van het begin tot heden (4 dln.; Brussel, 1928-1931 ) II, 393. 9 M. de Villermont, L'infante Isabelle gouvernante des Pays-Bas (2 dln.; Tamines, 1912) II, 3-6. 10 A. Coreth, Pietas Austriaca.Ursprung und Entwicklung barocker Frömmigkeit in Österreich (Österreich Archiv; Wenen, 1959) verwijzingen zijn naar de eerste en niet naar de tweede uitgave (Wenen, 1982); E. Kovâcs, 'Kirchliches Zeremoniell am Wiener Hof des 18. Jahrhunderts im wandel von Mentalität und Gesellschaft', Mitteilungen des österreichischen Staatsarchivs, XXXII (1979) 109-142; F. Matsche, Die Kunst im Dienst der Staatsidee Kaiser Karls VI.Ikonographie, /Iconologie und Programmatik des 'Kaiserstils' (Beiträge zur Kunstgeschichte XVI; 2 dln.; Berlijn, 1981) en R. J. W. Evans, The making of the Habsburg monarchy.An interpretation (4de ed.; Oxford, 1991).11 De meeste gegevens over de kerkelijke gebruiken in de aartshertogelijke hofkapel zijn geput uit: J. Chif[f]let, Avla sacra principvm belgii sive commentarivs historicvs de capellae regiae in Belgioprincipiis, minisiris, ritibus atque vniuerso apparalu (Antwerpen, 1640) 146-160.12 Coreth, Pietas, 17-26; M. Tanner, The last descendant of Aeneas.The Hapsburgs and the mythic image of the emperor (Yale, 1993) 211-218.13 Matsche, Kunst, 1,116.

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 13 citations exist upstream.