No open-access location is known for this record yet.
No open-access location is known for this record yet.
In het derde hoofdstuk van zijn zo alleszins voortreffelijke werk Welgeborenen en Huislieden heeft I. H. Gosses een duidelijke uiteenzetting gegeven over de 'inrichting van de Heervaart in Holland'.Hij toonde daarin aan, dat in dit graafschap in de dertiende en veertiende eeuw niet alleen de riddermatig levende vazallen in geval van oorlog voor militaire dienst konden worden opgeroepen, maar eveneens de vrije landlieden en de aanvankelijk met hen vergelijkbare poorters der steden 1 .Dat gebeurde overigens ook elders in Europa 2 .In twee opzichten verschilde volgens Gosses echter de heervaart in Holland met wat elders gebruikelijk was.Allereerst maakte het voor de niet-feodale bewoners van het platteland bij de heervaart heel veel uit tot welke stand men behoorde.De 'welgeborenen' kregen een persoonlijke oproep, waren in principe verplicht allen op te komen als heervaart geboden werd, maar ontvingen wel een vergoeding, 'levering', voor iedere dag dat zij in werkelijke dienst waren.De huislieden daarentegen werden per ambacht door de baljuws ontboden; hoeveel gewapende mannen ter heervaart moesten komen, kon deze afleiden uit de lijsten van riemtalen, waarin ieder ambacht op een aantal riemen gesteld was.Oudtijds kwamen deze huislieden namelijk op in een heerkogge, een binnenschip, dat meestal geroeid werd en dat weinig overeenkomst vertoonde met de grote handelskoggen die als zeeschepen dienst deden en gezeild werden.De benaming riemtalen hield verband met het aantal riemen dat ieder ambacht in die heerkogge bemannen moest.Dat was het tweede opzicht, waarin de heervaart-organisatie in Holland verschilde van wat elders gebruikelijk was.Slechts in West-Friesland, waar de districten immers 'coghen' heetten, in Zeeland en in de Vier Ambachten in Vlaanderen ontdekte Gosses een analoge * Dit artikel is de sterk uitgebreide versie van een lezing die de eerste ondergetekende in mei 1977 heeft gehouden voor het zeven-en-twintigste Nederlands-Belgisch historisch congres in Groningen.Hij heeft het grootste deel van het bronnenonderzoek tot 1370 verricht en het eerste concept van de tekst geschreven.De tweede ondergetekende heeft alle archiefonderzoek van na 1370 verricht en de tekst op verscheidene plaatsen gewijzigd en aangevuld.1. I.H.Gosses, Welgeborenen en huislieden.Onderzoekingen over standen en staat in het graafschap Holland (Groningen-'s-Gravenhage, 1926) 48-56.2. Zie als voorbeelden Ph.Contamine, Guerre, état et société à la fin du moyen âge (Parijs-'s-Gravenhage, 1972) 26-38; M. Prou, 'De la nature du service militaire dû par les roturiers aux Xle et XIIe siècles', Revue Historique, XLIV (1890) 313-327; M. Powicke, Military Obligalion in Medieval England (Oxford, 1962); J. F. Verbruggen, Het leger en de vloot van de graven van Vlaanderen (Brussel, 1960).H. P. H. JANSEN EN P. C. M. HOPPENBROUWERS verplichting om bij heervaart in schepen op te komen.Deze organisatie zou volgens hem ingevoerd zijn door de Noormannen, die hier tot 885 geheerst hadden, want deze kenden een vergelijkbare organisatie om schepen te bemannen, de 'skiplede'.Wij komen daarop nog terug.Gosses was niet geïnteresseerd in de heervaart als zodanig, hij verdiepte zich slechts in de institutionele aspecten daarvan, omdat daarbij een groot verschil gemaakt werd tussen welgeborenen en huislieden, de twee standen waarom het hem te doen was in zijn boek.Dank zij hem weten we daarom wel, hoe de heervaart-organisatie behoorde te functioneren, echter nog niet in hoeverre, met welke aantallen en frequentie de diverse groepen ook werkelijk in persoon zijn komen vechten.Op deze vraag wil dit artikel een eerste antwoord geven.Uit Melis Stoke valt af te leiden dat tussen 1296 en 1304 alle groepen die bij de heervaart betrokken waren (ridders en leenmannen, poorters der steden, welgeborenen en huislieden) wel degelijk krijgsdienst hebben verricht.Bij enkele gelegenheden bleek zelfs in de strijd tegen Vlaanderen een zekere vreugde in het vechten, die ongetwijfeld wortelde in een gewestelijk patriotisme.Zo bijvoorbeeld in de zomer van 1303, toen Gwijde van Namen met zijn Vlaamse vloot tot Geervliet was gekomen en graaf Jan II van Avesnes zijn heervaartcontingenten aan de overzijde van de Maasmond had gelegerd bij Schiedam en Vlaardingen.Alles leek klaar voor een mooi gevecht, toen het begin juli toch nog tot een wapenstilstand kwam.Het dappere Hollandse leger was daarover verontwaardigd; nu ze eenmaal zo ver gekomen waren, wilden ze vechten ook, volgens Melis Stoke: Want de ghemeente van den lande Riepen: 'Wapen, der groter scande De ons hier nu overgaet' 3 .Begin 1304 vertoonden de welgeborenen ook hun onbaatzuchtigheid, toen het graafschap Holland er slecht voorstond.Zij hadden recht op 'leveringe', een vergoeding per dag van de te maken onkosten, maar graaf Jan II was in bekrompen omstandigheden en kon dit niet betalen.Grootmoedig besloten de welgeborenen 'onghelevert, op haren cost' te dienen, iets wat volgens de kroniekschrijver nog 'ghehoert selden' was 4 .Deze voorbeelden van het fungeren van de heervaart omstreeks 1300 zouden met verscheidene plaatsen te vermeerderen zijn 5 .Daaruit valt 3. Rijmkroniek van Melis Stoke, W. G. Brill, ed.(Werken Historisch Genootschap, nieuwe serie XL en XLII; Utrecht, 1885) boek VIII, vers 425 vlg. 4. Ibidem, vers 500 vlg.geciteerd bij Gosses, Welgeborenen, 68. 5. Melis Stoke, V, 963 vlg., 987 vlg., VI, vers 50 (meer een geval van landweer).Zie ook de oorkonde van 24 november 1306 (F.van Mieris, ed., Groot charterboek der graaven van Holland en Zeeland (4 dln; Leiden, 1753-1756) II, 59) waarin de verklaring van de baljuw van Zuid-Holland is opgenomen dat in dit rentmeesterschap de welgeboren lieden 50.000 lb.Holl., de huislieden 100.000 lb.Holl.hebben uitgegeven 'in uwer heervaart ende in uwen dienst' tegen Vlaanderen.onmiskenbaar te concluderen dat de Hollandse graven zich in die tijd nog lieten bijstaan door welgeborenen en huislieden bij hun militaire ondernemingen.In de Bourgondische tijd, na 1428, is dit echter anders geworden.Ridders en 'leenluiden' werden toen nog regelmatig voor de strijd opgeroepen, een enkele maal moesten stedelijke contingenten ook wel eens verschijnen, maar op de heervaart van welgeborenen en huislieden werd zelden of nooit meer een beroep gedaan 6 .Slechts als plotseling de vijand zou naken, als er een overval in het land zelf dreigde, dan moest iedereen zonder onderscheid te wapen snellen om de indringers te weerstaan.Dat was 'landweer' en de mensen werden gewaarschuwd door het luiden der kerkklokken.Die mogelijkheid werd wel voorzien, bijvoorbeeld in 1436, maar de omstandigheden waren toch nooit zo, dat de landweer in praktijk gebracht moest worden 7 .Ons onderzoek heeft allereerst willen ontdekken in hoeverre in de tussenliggende periode van 1304-1428 welgeborenen en huislieden tot heervaart verplicht zijn geweest.Daarvoor zijn voldoende bronnen aanwezig, met name de vele rekeningen van de grafelijkheid van Holland.Allereerst zijn er een aantal rekeningen die speciaal de oorlogskosten registreren, daarnaast kan men in de bodelonen van de tresoriers-en in de diverse posten van de baljuws-rekeningen verwachten de afkondiging van een heervaart en de afwikkeling van de daardoor gerezen moeilijkheden gedocumenteerd te zien.Tenslotte bevatten de registers en memorialen van de leen-en registerkamer aanvullende informatie.Het materiaal is zelfs zo uitvoerig, dat we ons veelal tot steekproeven hebben moeten bepalen, maar desondanks geloven we voldoende grond te hebben om als voorlopige conclusie te formuleren, dat de graven Willem III, Willem IV en Willem V weinig gebruik gemaakt hebben van heervaartcontingenten van de plattelanders, maar het liefst vochten met ridders en soldeniers.Albrecht daarentegen heeft meteen bij de aanvang van zijn regering bij de toen rijzende binnenlandse moeilijkheden welgeborenen en huislieden te velde geroepen.Na 1362 heeft hij nu en dan opnieuw van hun diensten gebruik gemaakt, waarna zij tenslotte bij de Friese en Arkelse oorlogen op het einde van zijn regering weer herhaaldelijk het bevel kregen om hun heer te komen steunen bij zijn militaire ondernemingen.Het is niet mogelijk dit alles in details te demonstreren, maar op enkele punten moet toch worden ingegaan.Toen Willen III in 1304 de regering van zijn vader overnam, werd het graafschap Holland nog geteisterd door de verliezen, geleden in de strijd tegen Vlaanderen en op verzoek van de baljuwen gaven steden als Dordrecht, Schiedam, Geertruidenberg en Haarlem een raming van de geleden schade in geld 8 .Ik neem aan, dat 6. Zie hierna bladzijde 20.Vergelijk ook Gosses, Welgeborenen, 68. 7.Over landweer zie ibidem, 50.Over de landweer van 1436 Van Mieris, Groot charterboek, IV, 1084-1085.Zie ook A. S. de Blécourt en E. M. Meijers, ed., Memorialen van het hof (den raad) van Holland, Zeeland en West-Friesland, van den secretaris Jan Rosa (Haarlem, 1929) nr.438-441.8. Van Mieris, Groot charterboek, II, 58-60.Zie noot 5.en de volgende dag werden zelfs heervaartslieden vanuit Zeeland opgetrommeld.Allen moesten zich begeven naar het slot Heemskerk, waar de snode daders van de 'ondaet op Castricummerzand' een toevlucht hadden gevonden 17 .Het volgend jaar was Albrecht gedwongen tot een veel groter militaire onderneming, het beleg van Delft, dat openlijk rebellie gepleegd had door de gevangenis in Den Haag open te breken.Weer werden heervaartcontingenten van platteland en steden uit alle baljuwschappen opgeroepen, juist in de zomermaanden, wanneer het meeste werk op het land verricht diende te worden.En sindsdien is dit zo gebleven, al was het gelukkig niet ieder jaar raak en werd een conflict meer dan eens uitgevochten met alleen hulp van ridders en soldeniers 18 .In 1396 begon echter de woelige periode van de Friese oorlogen, praktisch onmiddellijk daarna gevolgd door die der Arkelse oorlogen.Toen werd haast ieder jaar heervaart geboden, al betekende dit niet, dat iedere weerbare man uit Holland zijn werk in de steek mo
Loading…
Stored only when both papers are in the corpus — 3 citations exist upstream.
Imported from OpenAlex (CC0) — nothing here is generated.