Vormen van politiek. Veranderingen van de openbaarheid in Nederland 1848-1900

Abstract

Sinds jaar en dag trekken vooral twee aspecten van de Nederlandse politiek na 1848 de aandacht van onderzoekers 1.Ten eerste is er belangstelling voor wat formeel als politiek geldt, vooral het parlementaire werk en de daaraan verbonden wetgeving, discussie en groepsvorming.Aanvankelijk hielden vooral liberale juristen (zoals Van Weideren Rengers en later Oud) zich bezig met deze zijde van de politieke geschiedenis; in de laatste decennia ontstonden op dit terrein verscheidene onderzoeks-en documentatiecentra.Ten tweede bestudeerden confessionelen en socialisten de politiek als instrument van emancipatie.Met een ander perspectief en andere accenten zet het verzuilingsonderzoek deze onderzoekstraditie voort.Daarin gaat het meestal om de wijze waarop de verzuiling een antwoord op maatschappelijke modernisering of een bedding daarvoor bood.Politiek is dan afspiegeling van verzuiling of emancipatie 2 .Beide vormen van onderzoek hebben hun grote verdiensten en vormen een onmisbaar uitgangspunt voor alle verdere studie.Toch bestaat al meer dan tien jaar behoefte aan vernieuwing en is de aandrang daartoe de laatste jaren sterker geworden 3 .In dit verband valt vaak de term 'politieke cultuur'.De omschrijving van het object van de studie van politieke cultuur munt tot dusver niet uit door helderheid en het is waarschijnlijk beter voorlopig de belangstelling ervoor te nemen voor wat ze is: een poging politieke geschiedenis uit te breiden door naast parlement, partij, pers en idee ook stijl en mentaliteit in de beschouwing te betrekken.Als zodanig duidt ze op een verschuiving in de benadering van de politieke geschiedenis.Als we politiek noch beschouwen als een vanzelfsprekende overlegpraktijk in formele organen, noch als een automatische afspiegeling van maatschappelijke ontwikkelingen, dan moeten we ons weer gaan bezinnen op de vraag wat 'politiek' inhield in de negentiende eeuw.Het al weer enkele decennia oude werk van John Vincent, The formation of the British Liberal Party 1857-1868 is een goed antwoord op deze vraag.Vincent beschrijft niet alleen de parlementaire situatie, maar ook de buitenparlementaire politiek, de groei van een nieuwe pers, de typen van politiek leiderschap, de verhouding tussen leider en achterban en de verhouding tussen lokale en nationale politiek 4 .Hij beschrijft de Ido de Haan en Henk te Velde verandering van wat men zou kunnen noemen de openbare sfeer of openbaarheid, van de plaats waar publiekelijk over politiek gesproken werd en van de manier waarop dat ging.Nederlandse historici hebben deze kwestie nu en dan ook wel aangesneden.Zo toonde Rüter al in de jaren dertig een fijn gevoel voor de stijl van vroeg-socialistische politiek en geeft het recente onderzoek naar lokale verzuiling veel voorbeelden van vormverandering in de politiek van de tweede helft van de negentiende eeuw 5 .De vormverandering als zodanig is echter nog geen zelfstandig onderwerp van studie geweest.Ons voorstel om de veranderende vorm van de openbaarheid te bestuderen sluit aan bij de gedachte dat politiek niet vanzelfsprekend met de staat verbonden is.'Politiek' is allereerst een strijd om de vraag wat politiek is en waarmee politiek zich mag en kan bezighouden 6 .Daarin is de staat weliswaar een belangrijke factor, maar omvang, taak en vermogen van de staat zijn nu juist ook het produkt van politieke strijd buiten de staat.Tegenwoordig gaat de aandacht van onderzoekers daarom ook uit naar de plek waar (democratische) politiek ontstaat en de wijze waarop dat gebeurt, kortom naar 'de openbaarheid' 7 .De geschiedschrijving van de openbaarheid is sterk beïnvloed door Jürgen Habermas' Strukturwandel der Öffentlichkeit 8. Habermas heeft daarin de ontwikkeling van de openbaarheid in twee fasen ingedeeld.De eerste fase zou in de achttiende eeuw zijn begonnen met de bloei van de openbaarheid in kranten en tijdschriften, genootschappen en clubs, waartoe in beginsel iedere burger toegang had.Beschaving was weliswaar een voorwaarde voor volwaardige deelname, maar deelname leidde op zichzelf ook tot beschaving.Het vrije en voor alle burgers toegankelijke debat legitimeerde de machtsuitoefening.De tweede fase zou in de tweede helft van de negentiende eeuw zijn aangevangen en het karakter dragen van een Verfallsgeschichte.De openbaarheid bleek in haar praktische vormgeving slechts toegankelijk voor huisvaders uit de bezittende klasse.Daardoor ontstonden maatschappelijke spanningen die opgevangen 5 A.J.C. Rüter, De spoorwegstakingen van 1903.Een spiegel der arbeidersbeweging in Nederland (Ie ed.1935; Nijmegen, s. a.); vooral R. van der Laarse, Bevoogding en bevinding.Heren en kerkvolk in een Hollandse provinciestad, Woerden 1780-1930 (Den Haag, 1989); B. Altena, 'Een broeinest der anarchie'.Arbeiders, arbeidersbeweging en maatschappelijke ontwikkeling.Vlissingen 1875-1929 (1940) (Amsterdam, 1989); J. Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, hachelijk fatsoen.Families, standen en kerken te Hoorn in het midden van de negentiende eeuw (Den Haag, 1992); J. van Miert, Wars van clubgeest en partijzucht.Liberalen, natie en verzuiling, Tiel en Winschoten 1850-1920 (Amsterdam, 1994).6 I. de Haan, Zelfbestuur en staatsbeheer.Hel politieke debat over burgerschap en rechtsstaat in de twintigste eeuw (Amsterdam, 1993).7 In dit verband wordt ook wel het begrip civil society gebruikt, maar daaronder wordt vaak niet alleen politiek verstaan maar ook cultuur en vooral economie ('markt'), kortom alles tussen individu en staat.Zie voor de recente populariteit van het begrip o. a. E. Gellner, Conditions of liberty.Civil society and its rivals (Londen, 1994)hfdst. 1 en passim;de dubbelzinnigheden ervan worden besproken inj.Keane,'Despotism and democracy.The origins and development of the distinction between civil society and the state 1750-1850', in: Idem, ed., Civil society and the state.New european perspectives (Londen-New York, 1988) 35-71 en K. Kumar, 'Civil society.An inquiry into the usefulness of an historical term', The British journal of sociology, XLIV (1993) 375-395.8 J. Habermas, Strukturwandel der Öffentlichkeit.Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft (Neuwied-Berlijn, 1962).verzuchten: 'Gij weet niet, hoe vermogend de invloed van dat geslacht is geworden sedert de lening van Maart '44 er door is' 16 .Zijn politiek berustte dus op connecties en succes verhoogde het aanzien van zijn Amsterdamse familieclan.Een liberaal als Thorbecke kon niet op verwanten steunen, bezat slechts politieke en universitaire contacten en zijn successen gaven zijn familie geen 'invloed'.De op het 'abstracte' algemeen belang gerichte liberale politiek vroeg om eigen vormen.Liberalen verzetten zich tegen het paternalisme en harmonie-denken dat de regering van Willem I had gekenmerkt, maar zochten geen aansluiting bij de gebruiken van de woelige periode van de 'uitvinding' van de politiek, de patriottentijd 17 .Doctrinaire liberalen wensten ruimte voor meningsverschil in de politiek, maar dan wel in beschaafde trant.Zij stimuleerden dus het debat, maar letten daarbij op de juiste vormen.Nu was de liberale cultuur voor een belangrijk deel een schriftelijke cultuur van brochures, polemiek en Gi'cts-recensies 18 .Maar men kon zich ook in besloten kring oefenen 'in mondelingen redetwist, door het bespreken van vraagpunten van algemeen belang'.Op allerlei plaatsen in het land werden debating societies opgericht waar op het scherpst van de snede gedebatteerd werd.Het ging niet allereerst om de uitkomst van het debat maar om het genoegen van de redetwist zelf en om het treffen van de juiste 'parlementaire' toon.Het viel overigens niet mee de vormelijke parlementaire taal in de lokale gemeenschap te introduceren.In Haarlem bijvoorbeeld werd de 'meer gekuischten en deftigen parlementairen redeneertrant' niet consequent gehanteerd, omdat de sprekers elkaar uit de plaatselijke gemeenschap goed kenden.Met enige kunstgrepen werd daar de illusie van strijd in de parlementaire arena hersteld 19 .Open debat binnen de grenzen van een spel, daar ging het om.De debating club bood een vorming maar veronderstelde zelf eigenlijk al een liberale Bildung, zodat weliswaar kleine burgers 20 en een bloembollenhandelaar als F. W. van Eeden te Haarlem lid waren, maar plaatselijke juristen en notabelen in de dop toch de toon zetten.Later 16 Brief uit 1845, geciteerd in: L. C. Suttorp, F. A. van Hall en zijne conslilulioneele beginselen (Amsterdam, 1932) 20.Een opmerking over de familiesaamhorigheid in M. C. van Hall, Drie eeuwen.De kroniek van een Nederlandse familie (Amsterdam, 1961) 64.17 N. C. F. van Sas, 'Tweedragt overal.Het patriottisme en de uitvinding van de moderne politiek', in: H. Bots, W. W. Mijnhardt, ed., De droom van de revolutie.Nieuwe benaderingen van hel patriottisme (Amsterdam, 1988) 18-31 ; een recent overzicht is S. R. E. Klein, Patriots republikanisme.Politieke cultuur in Nederland (1766-17S7) (Amsterdam, 1995).18 De kwestie van de openbaarheid is natuurlijk ook nauw verbonden met de ontwikkeling van de pers; een volledig overzicht-dat hier niet wordt nagestreefd-zou hieraan zeker aandacht dienen te besteden.19 Citaten en opmerkingen over Haarlem (met onder anderen Busken Huet en J. Th.Buys) en Amsterdam uit N. Maas, 'De Vereeniging.Debating Society', in: W. van den Berg, H. Eyssens, T. van Kalmthout, ed., Haarlemse kringen.Vijftien verkenningen naar het literair-culturele leven in een negentiende-eeuwse stad (Hilversum, 1993) 119-128.Zie ook E. H. Krelage, De Haarlemsche Debating Society (1853-1899) (Haarlem, 1935).Debating societies bestonden in ieder geval in Amsterdam, Rotterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag, Goes, Middelburg, Zutphen, Leeuwarden; de meeste werden in de jaren vijftig opgericht.Vergelijk J. Helsloot, Vermaak tussen beschaving en kerstening.Goes 1867-1896 (Amsterdam, 1995) 409 met noten.20 Vergelijk J. van der Kluit, 'Zoekend naar de waarheid -De 'Kring voor Wetenschappelijk Onderhoud' in de negentiende eeuw', in: B. Looper, J. C.

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 27 citations exist upstream.

Papers that cite the same references — the relational fallback while embeddings are still backfilling.