Nauczanie i promocja języka polskiego w świecie. Diagnoza – stan – perspektywy

Abstract

Spis treściSłowo wstępne Preambuła Rozdział I Sytuacja językowa dzieci z rodzin polskich w kontekście migracji międzynarodowych Streszczenie 1. Świat migracji 2. Dwujęzyczność dzieci i młodzieży polskiej za granicą 2.1.Zalety wychowania dwujęzycznego 3. Polszczyzna za granicą, czyli język na emigracji 4. Strategie adaptacyjne rodziców a przekazywanie języka i kultury 4.1.Integracja 4.2.Asymilacja 4.3.Separacja 4.4.Marginalizacja 5. Typ rodziny a przekazywanie języka i kultury 5.1.Rodziny polskie 5.2.Rodziny mieszane 5.3.Rodziny polskie "wędrujące" 6. Stosunek rodzin do podtrzymywania ciągłości językowo-kulturowej 6.1.Znaczenie edukacji szkolnej dla zachowania i rozwoju znajomości języka 7. Rola rodziców w przekazywaniu języka i kultury polskiej 8. Analiza SWOT 9. Kierunki przyszłych działań 10.Bibliografia Rozdział I. Sytuacja językowa dzieci z rodzin polskich w kontekście migracji międzynarodowych StreszczeniePolacy aktywnie uczestniczą w procesach wzrastającej współcześnie mobilności społecznej, w tym w migracjach międzynarodowych.Dla migrujących polskich rodzin w obcym kraju zmienia się wszystko: praca, dom, szkoła, rytm życia oraz otoczenie językowo-kulturowe.Od opanowania nowego języka, od wejścia w kulturę kraju zamieszkania zależy zaś bardzo wiele, przede wszystkim sukces na niwie zawodowej przekładający się na jakość i warunki życia.Pobyt poza granicami jest dla dzieci migrujących z rodzicami lub przychodzących na świat już w nowym kraju szansą na dwujęzyczność, pod warunkiem jednak, że opiekunowie zadbają o zachowanie i rozwijanie znajomości polszczyzny.Jej utrzymanie za granicą, zwłaszcza w odmianie starannej, nie jest zadaniem łatwym.Zadanie to utrudnia oderwanie od polskiej wspólnoty językowo-kulturowej i zanurzenie w obcym otoczeniu społecznym, a także różna motywacja do zachowania języka.W niektórych rodzinach dokłada się wszelkich starań, by język polski utrzymać na każdym etapie pobytu za granicą, w innych traktuje się go marginalnie, dążąc do jak najszybszego przyswojenia języka otoczenia.Każdy migrant też, w sposób bardziej lub mniej świadomy, boryka się z pytaniami, które są oznaką dylematów tożsamościowych: Czy wejść w kulturę przyjmującego kraju?Czy utrzymać własną?Czy połączyć elementy obu kultur?Strategia, którą wybierze, może skutkować integracją, asymilacją, separacją bądź marginalizacją, a jej wybór będzie rzutował na to, czy język i kultura polska zostaną zachowane i będą postrzegane jako wartości same w sobie (integracja), czy też zostaną całkowicie odrzucone (asymilacja).Konsekwencje decyzji, wyborów ponosić będą dzieci, czego rodzice muszą być świadomi.Muszą rozumieć także to, że ich sytuacja językowa jest inna niż sytuacja dzieci -ich język został już bowiem w pełni ukształtowany, język dzieci dopiero się rozwija, warunki rozwoju zaś są zupełnie inne.Język polski dla pokolenia emigracyjnego jest językiem pierwszym / ojczystym, dla pierwszych pokoleń polonijnych (dzieci wychowywanych na obczyźnie) jest językiem odziedziczonym, dla kolejnych generacji często ma już status języka obcego.O ile określenia język ojczysty / pierwszy oraz język obcy są intuicyjnie rozumiane, o tyle termin język odziedziczony nie jest powszechnie znany, to określenie używane w odniesieniu do mowy emigrantów, którą posługują się wewnątrz własnego kręgu etnicznego.Jest to zatem język "na emigracji", używany poza granicami kraju, w środowisku, w którym oficjalnym systemem komunikacji jest inny kod.Zakres jego użycia i pełnione funkcje są więc dużo bardziej ograniczone, wobec czego jego rozwój nie może być tak intensywny.ci, które przyswoiły język domu na wysokim poziomie, osiągają lepsze rezultaty w szkole, w języku szkolnej edukacji i w zakresie wiedzy przedmiotowej (J.Cummins, 2000).3. Polszczyzna za granicą, czyli język na emigracji Z trzech generacji: pokolenia emigracyjnego (ci, którzy opuszczają kraj), pierwszego / zerowego (dzieci migrantów) oraz drugiego pokolenia polonijnego (wnuki migrantów) najmniej monolityczna w kwestiach transmisji polskości jest generacja środkowa."Dorośli zabierają ze sobą do miejsca osiedlenia język, który nabyli i którego się uczyli w szkole, mają pełną świadomość siebie, swoich korzeni, przeszłości.Dla ich dzieci natomiast -szczególnie urodzonych w nowym kraju lub tych, które przyjechały we wczesnych fazach życia -Polska to ojczyzna ideologiczna 5 , a polskość jest wtórna, nieprzeżyta na miejscu, widziana oczami rodziców, odczuwana ich emocjami, mówiona ich językiem.Dla wnuków (e / i)migrantów z kolei polski jest często już tylko »językiem dziadków«, choć zdarzają się silne powiązania z (drugą?pierwszą?)ojczyzną, poszukiwanie związków rodzinnych, powroty do rzeczywistego (polskiego) imienia, nazwiska itp." 6 (E.Lipińska, A. Seretny, 2016).Język polski dla pokolenia emigracyjnego jest językiem pierwszym / ojczystym, dla pokolenia zerowego oraz pierwszych pokoleń polonijnych jest zaś językiem odziedziczonym.Dla kolejnych generacji często ma już status języka obcego.O ile określenia język ojczysty / pierwszy oraz język obcy są intuicyjnie rozumiane, o tyle termin język odziedziczony nie jest powszechnie znany, a jest to określenie używane w odniesieniu do mowy emigrantów, którą posługują się wewnątrz własnego kręgu etnicznego.Jest to więc język "na emigracji", używany poza granicami kraju, w środowisku, w którym oficjalnym systemem komunikacji jest inny kod.Język odziedziczony stanowi symbol łączności migrantów z krajem i jego spuścizną kulturową, jest także ważnym komponentem ich tożsamości.Zazwyczaj zostaje zdominowany przez język kraju osiedlenia, bywa używany do komunikacji głównie w sferze prywatnej 7 .Zakres jego użycia oraz pełnione funkcje są więc mocno ograniczone w porównaniu z tymi, które pełni w kraju.Użytkowników języka odziedziczonego często w związku z tym cechuje niepełna kompetencja językowa (choć niektórzy mogą posługiwać się nim bardzo sprawnie).Braki widać najczęściej w obrębie systemu gramatycznego 8 , fonetycznego, a przede wszystkim leksykalnego.Kręgi tematyczne rozmów domowych są nieliczne, gdyż codzienna komunikacja jest "językowo mało wymagająca" -z badań Haliny Zgółkowej wy-5 Ojczyzny ideologicznej nie określa się przez bezpośrednie przeżycia jednostki w stosunku do terytorium ojczystego, ale przez przekonanie tejże jednostki o jej przynależności do pewnej zbiorowości zajmującej dany obszar (zob.U. Płatek, 2007: 18).6 Pisze o tym np.W. Miodunka (2003).7 Język funkcjonuje w czterech sferach życia -prywatnej, społecznej, edukacyjnej i zawodowej (zob.ESOKJ, 2003).By stał się sprawnym narzędziem komunikacji, jego rozwój musi dokonywać się we wszystkich sferach (w przypadku dzieci -poza zawodową).Poza granicami kraju nie ma on możliwości rozwijania się w sferze publicznej (tylko w niewielkim zakresie, o ile społeczność wykształci na emigracji tzw.małą ojczyznę -sklepy, kościół, punkty usługowe, w których można porozumiewać się w języku etnicznym).Jest też nieobecny w sferze zawodowej, edukacyjnej, w których używa się języka dominującego.8 Nieznajomość trudniejszych / rzadziej używanych struktur morfosyntaktycznych. nika, że potrzebujemy do niej tylko około 2000 wyrazów.Polszczyzna użytkowników języka odziedziczonego bywa więc zdecydowanie uboższa, nieadekwatna do wieku i poziomu edukacji (zob.E. Lipińska, A. Seretny, 2012, 2016), często też odstaje od odmiany standardowej (zob.S. Dubisz, 1989Dubisz, , 2016)).Ograniczenie kompetencji językowej obserwowane w przypadku języka odziedziczonego zbliża ten język poniekąd do obcego.Zakres użycia obu kodów nie obejmuje bowiem wszystkich dziedzin życia jednostki, która rzadziej się nim posługuje.Rzadsze posługiwanie się, w mniej wymagających, wybranych kontekstach sprawia zaś, że jest on mniej uniwersalnym narzędziem komunikacji niż język pierwszy.Wzajemne relacje między omawianymi pojęciami najlepiej zobrazować, umieszczając je na linii stanowiącej swoiste continuum, gdzie język ojczysty oraz język obcy są punktami krańcowymi, a pomiędzy nimi sytuuje się język odziedziczony (zob.W. Miodunka, 2010).Nie ulega przy tym wątpliwości, że język odziedziczony może stać się funkcjonalnym narzędziem komunikacji we wszystkich sferach życia (a nie tylko w prywatnej), jeśli jego rozwój będzie odpowiednio stymulowany.Na zachowanie i rozwój języka na obczyźnie wpływ mają takie czynniki, jak: dom (rodzice), kontakty z polską rodziną / z polskimi rówieśnikami, środowisko polonijne, religia, polskie szkoły.Miejscami o szczególnym znaczeniu są z pewnością dom i szkoła.To w nich w dużej mierze decyduje się bowiem, czy język zostanie opanowany, a jeśli tak, to w jakim stopniu (na jakim poziomie). Strategie adaptacyjne rodziców a przekazywanie języka i kulturyDorośli (rodzice) opuszczający ojczyznę stanowią pokolenie emigracyjne, a ich dzieci, które urodziły się w kraju osiedlenia należą do pierwszego pokolenia polonijnego.Pokolenie emigracyjne (zob.E. Lipińska, A. Seretny, 2011) jest jeszcze mocno związane ze starym krajem i pod względem językowym, i obyczajowym oraz światopoglądowym.Ma często dwie ojczyzny -starą i nową -lub tylko jedną -starą.Opuszczenie terytorium etnicznego i znalezienie się na emigracji -w diasporze językowej i kulturowej -rodzi różne konsekwencje.Jedną z nich jest szok kulturowy.Obcy świat i obcy język powodują, zwłaszcza na początku, frustrację, zagubienie, a także gorączkowe poszukiwanie sposobów zrozumienia otaczającej rzeczywistości.Z czasem rzeczywistość ta zostaje oswojona, zaakceptowana, odsunięta lub odrzucona, migranci bowiem w różnym stopniu się do niej przystosowują (J.Tambor, A. Achtelik, 2013).Każdy migrant, w sposób bardziej lub mniej świadomy, boryka się z pytaniami, które są oznaką dylematów tożsamościowych: Czy wejść w kulturę przyjmującego kraju?Czy utrzymać starą?Czy połączyć elementy obu kultur?Strategia, jaką wybierze, może skutkować integracją, asymilacją, separacją bądź marginalizacją 9 .

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 12 citations exist upstream.

Papers that cite the same references — the relational fallback while embeddings are still backfilling.