Kaşgarlı Mahmud a Göre XI. Yüzyılda Türklerde Dokuma ve Yaygı İşleri

Abstract

Eski söyleyişi ile "Tokımak" bugünkü söyleyişle "Dokumak" sözü, tokmak kelimesinden kaynaklanan bir fiildir.Herhangi bir şeyi tokmaklayarak, tokmak ile döverek imâl etmek anlamına gelmektedir.Gerçekten bizde Osmanlı döneminin aşağı yukarı sonlarına kadar, tokmak ile dövülmek suretiyle imâl edilen kılıç ve benzeri silâhlar için de halı, kilim vb.gibi tezgâhta iplik düğümleri bir tokmak ile sıkıştırılarak yapılan şeyler için de "dokumak" fiili kullanılırdı.Bugün ise bu tabir yalnız halı, kilim ve kumaş imâl etmek için kullanılmaktadır.Ancak, şu hususa da işaret etmeliyiz ki tokımak (dokumak) sözünün kaynağı olan tokmaklamak sözü, sıkıştırmak, sıkılaştırmak anlamına da gelmektedir.XI. yüzyılda Türklerde dokuma işleri ile ilgili olarak Kaşgarlı Mahmud'un verdiği bilgilerden anlaşıldığına göre, dokuma işlerinde kullanılan bir âletin (bu âlet muhtemelen bugün mekik olarak adlandırılan âlet olmalıdır) adından dolayı, hem bu âlete hem pamuklu, ipekli vb.kumaşların dokunduğu tezgâha hem de mesleği dokumacılık olan kimselere "közek"1 deniliyordu.Dokuma konusunda yapılan işleri sıra ile; yünün veya pamuğun atılm ak, çubuklanm ak ya da didilm ek suretiyle kabartılması, eğrilmesi, yumak yapılması ve tezgâhta dokunması şeklinde sıralayabiliriz.Kaşgarlı Mahmud'un eserinde dokumanın bu safhaları ile ilgili pek çok kayıt mevcuttur.Ancak, hemen şunu da belirtelim ki, bu kayıtların hepsi doğrudan doğruya dokumacılık ile ilgili olmayıp, şüphesiz büyük çoğunluğu evlerde ve özellikle kadınlar tarafından yapılan örgü işleriyle ilgilidir.Bununla birlikte, verilen örneklerin dokumacılığı da ilgilendirdiği dikkate alınarak, örgü ve dokuma ile ilgili hususları birlikte ele almayı faydalı gördük.Koyun veya devenin kırkılması suretiyle elde edilen yün yıkandıktan sonra elle didilmek, ya da "yeten"2 veya "yetenğ"3 denilen atımcı yayı ile atılmak veya "çeçge"4 * Bu makale, 27-31 Mayıs 1996'da Kayseri'de yapılan Türk Soylu Halkların Halı, Kilim, Cicim Sanatı Bilgi Şöleni'nde bildiri olarak sunulmuştur.Bu yazının Arış Dergisi'nin III.sayısında yayınlanmasını sağlayan mesai arkadaşım Atatürk Kültür Merkezi Başkanı Sayın Prof.

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 9 citations exist upstream.