Stan polskiej archiwistyki kościelnej : próba oceny

Abstract

Jak każda administracja także administracja Kościoła katolickiego wytwarza akta, które dokumentują jego działalność.W miarę upływu lat narasta kościelny zasób archiwalny w skład, którego wchodzą nie tylko akta wytworzone przez urzędy własne, lecz także akta odziedziczone lub nabyte przez te instytucje.Już od VII w.Kościół troszczy się o wszystkie repozyturialia (akta i archiwalia), które są dowodem jego żywotności i działalności oraz "utrwalają pamięć" 1 .Właściwym miejscem gromadzenia zasobu kościelnego jest archiwum, które porządkuje, inwentaryzuje, konserwuje i udostępnia zebrane archiwalia.Najważniejsze miejsce wśród archiwów kościelnych zajmuje archiwum diecezjalne 2 .Funkcjonowanie archiwum zapewniają pracownicy, którzy powinni posiadać kwalifi kacje zawodowe, zdobyte na studiach z dziedziny historii i nauk pomocniczych (np.zarządzanie dokumentacją, archiwistyka, heraldyka, sfragistyka, dyplomatyka, paleografi a, numizmatyka, chronologia, statystyka, metrologia 3 ).Powinni także radzić sobie z konserwacją i zabezpieczaniem repozyturialiów.Poza zainteresowaniami zawodowymi wskazane jest, aby mieli wiedzę z innych dziedzin np.z bibliotekarstwa, dokumentalistyki czy muzealnictwa 4 . 1 T. Grygier, Problemy regulacji prawnej archiwistyki, Lublin 1990, s. 153. 2 Archiwa kościelne ogólnie dzieli się na dwie grupy: 1. Archiwa urzędów terytorialno-jurysdykcyjnych (archiwa biskupie, archidiakonów, konsystorzy generalnych, konsystorzy okręgowych, dekanalne, parafi alne) oraz 2. Archiwa instytucji kościelnych (archiwa kapituł katedralnych, kapituł kolegiackich, zakonne).W archiwach diecezjalnych można znaleźć różne rodzaje akt kościelnych, które czasem stanowią pełne zespoły akt lub są fragmentaryczne w stanie szczątkowym.H. E. Wyczawski, Polskie archiwa kościelne, w: Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, red.M. Rechowicz, Lublin 1969, cz.2: Kościół a nauka i sztuka, red. A. Wojtkowski, C. Zgorzelski, s. 57-85.3 H.E Wyczawski, Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych, Warszawa 1956, s. 153-156; S. Librowski, Źródła do zabytkoznawstwa w archiwach kościelnych, "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" (dalej: ABMK), 6 (1963) s. 211. 4 Grygier, Problemy regulacji, s. 160.Polska archiwistyka kościelna zaczęła się rozwijać wraz z odzyskaniem niepodległości w 1918 r. przez polskie społeczeństwo i państwo.Można nawet powiedzieć, że zapoczątkował ją Dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami (Dz.Pr.P.P., Nr 14 z 1919, poz.182).Wówczas to obok licznych teoretyków wiedzy archiwalnej takich jak m.in.K. Konarski 5 , pojawili się nowi ludzie.W ślad za archiwami państwowymi rozpoczęto także organizację, często na nowo archiwów kościelnych.Pierwsza w tym dziele była diecezja przemyska.Już w 1918 r. władza duchowna zleciła ks.dr Janowi Kwolkowi (1885-1958), tej diecezji zadanie organizowania archiwum diecezjalnego oraz opiekę nad gromadzonymi w nim aktami.Wkrótce ks.Kwolek stał się jednym z najlepszych specjalistów w dziedzinie archiwistyki.Warto nadmienić, że był także, ofi cjałem sądu biskupiego, scholastykiem kapituły katedralnej i profesorem seminarium duchownego w Przemyślu.W latach 1927-1955 roku pełnił urząd dyrektora przemyskiego archiwum diecezjalnego.W seminarium duchownym prowadził zajęcia z archiwistyki i angażował kleryków do pomocy przy porządkowaniu akt.Współtworzył dział Z archiwistyki kościelnej w miesięczniku Ateneum Kapłańskie 6 .13 października 1925 r.Kardynał Edmund Dalbor erygował pierwsze w Polsce Archiwum Archidiecezjalne 7 w Poznaniu, którego dyrektorem został ks.Edmund Majkowski 8 .Była to dobra okazja, aby w środowisku nauki (zwłaszcza wśród historyków) wzbudzić szersze zainteresowanie problematyką archiwów kościelnych.Na IV Zjeździe Historyków Polskich, zorganizowanym w Poznaniu w dniach 6-8 grudnia 1925 r., dr Kazimierz Kaczmarczyk, dyrektor miejscowego Archiwum Państwowego, wygłosił referat pt.Organizowanie archiwów diecezjalnych, tym samym zapoczątkował reformę, która zmierzała do nadania archiwom diecezjalnym charakteru instytucji naukowo-usługowych.Uczestnicy Zjazdu wystosowali apel do wszystkich biskupów ordynariuszy w Polsce, aby poszli za przykładem Ks.Kardynała i zakładali archiwa diecezjalne 9 .W 1927 r. za sprawą ks.dr.Jana Kwolka erygowano Archiwum Diecezji Przemyskiej.Później powstawały następ-5 K. Konarski, Nowożytna archiwistyka polska i jej zadania, Warszawa 1929.6 J. Ataman, Ks.Jan Kwolek 1885-1958, ABMK, 1 (1959) z.1, s. 159-161.7 Papież Benedykt XVI zobowiązał biskupów, aby zakładali archiwa w swoich diecezjach.Pozostawił biskupom kwestie organizacji archiwów, nie narzucając im sposobu postępowania.Codex Iurii Canonici Pii X pontifi cis maximi iussu digestus Benedicti papae XV auctoritate promulgatus...Friburgi Brisgoviae-Ratisbonae 1918.8 Jeśli weźmiemy pod uwagę obecne terytorium państwa polskiego, to pierwsze archiwum diecezjalne powstało we Wrocławiu.Erygował je kard.G. Kopp w 1896 roku.F. Lenort, Z dziejów organizacji i zasobu Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu, Lublin 1967, s. 70; L. Wilczyński, Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu w latach 1925-1939, "Archiwariusz.Biuletyn Archiwum

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 2 citations exist upstream.

Papers that cite the same references — the relational fallback while embeddings are still backfilling.