TÜRK HALK HİKÂYELERİNDE 'CADI' İMGESİ: KADIN ALGISININ MİTOLOJİK DERİNLİĞİ

Abstract

Mitolojik anlatılarda tanrılara atfedilen cinsiyet rolleri, toplumların sosyo-kültürel yapılarıyla yakından ilişkilidir. İnsanlar, tanrıları tanımlarken yaşadıkları toplumda gücü elinde bulunduran cinsiyete göre tasnif yapmış; böylece tanrı ya da tanrıça figürleri ortaya çıkmıştır. Doğurganlık gücünden dolayı ilk toplumlarda yaratıcılar kadın (tanrıça) olarak betimlenmiştir. Ancak toplumsal örgütlenmenin değişmesiyle birlikte ataerkil düzenin hâkim olması, bu olumlu kadın imgesini sorgulatmış; kadın, insanlığın ilk günahının kaynağı olarak görülmeye başlanmıştır. Kadının zayıf, günaha yatkın ve şeytanla ilişkilendirilen bir figür olarak tasvir edilmesi, onu toplumsal hafızada edilgen, tehlikeli ve itaatkâr olması gereken bir konuma yerleştirmiştir. Özellikle kadının erkeğin kaburga kemiğinden yaratıldığı inancı, onun ikincil bir varlık olarak algılanmasını güçlendirmiştir. Bu süreçte doğaüstü güçlere sahip özellikle kadın şaman figürleri, zamanla kötü niyetli ve tehditkâr karakterlere dönüşmüştür. Böylece ilk kadının işlediği günah, tüm kadınlarla özdeşleştirilmiştir. Kadın hem yaratıcı hem yıkıcı özellikleriyle toplumda çelişkili roller üstlenmiş; iyiliğin ve kötülüğün temsilcisi olmuştur. Başlangıçta mitolojik metinlerde şefkat ve güzellikle kutsal bir tanrıça olarak tasvir edilen kadın, erkek egemen anlayışların etkisiyle kurnazlık ve şehvetle damgalanmış bir cadıya dönüşmüştür. Bu dönüşüm, yalnızca Türk anlatılarıyla sınırlı kalmamış; Batı kültüründeki cadı tasvirleriyle de benzerlik göstermiştir. Türk halk anlatılarında cadı figürü, toplumsal dönüşümün ve cinsiyet rollerindeki değişimin simgesidir. Eski destanlarda anaerkil toplum izlerini taşıyan, liderlik rollerini üstlenen güçlü kadınlar, zamanla ataerkil toplum etkisiyle olumsuz ve tehditkâr biçimde “cadı kadın” olarak nitelenmiştir. Halk anlatılarında cadı, doğaüstü güçlere sahip, kötülüğe hizmet eden ve kahramanlara büyü ya da hileyle zarar veren bir varlık olarak karşımıza çıkar. Kadınların bu güçlerle ilişkilendirilmesi, ataerkil toplumda tehdit olarak algılanmalarının yansımasıdır. Özellikle kadın şaman figürü, tarihsel olarak doğayla kurduğu bağ ve toplumsal gücüyle ön plandayken, zamanla cadıya dönüşerek kötü ve şeytani bir varlık olarak betimlenmiştir. Türk halk anlatılarında cadı, Batı’daki geleneksel tasvirlerle (süpürgeli, ormanda yaşayan, uzun şapkalı vb.) benzerlik taşısa da, toplum içinde sıradan bir kadın olarak sunulmaktadır. Dışarıdan sıradan görünen bu kadın, gizemli büyü gücüyle kahramanı kandırmak, tuzağa düşürmek ve başına bela açmak ister. Bu davranış, kadının insanlığın ilk günahını işleyen varlık olarak görüldüğü mitolojik anlayışın yansımasıdır. Bu çalışmada, Türk halk hikâyelerinde cadı figürünün şaman figüründen nasıl evrildiği, ataerkil toplumun etkisiyle cadının olumsuz bir figüre dönüşümü ve cadı imgesinin toplumsal cinsiyet algıları ile kültürel dönüşüm bağlamında nasıl şekillendiği incelenmiştir. Bu bağlamda cadı imgesi, şamanik kadın figürünün tarihsel süreçte şeytanîleştirilerek dönüştürülmüş bir yansımasıdır; anlatı içindeki karşıt/engelleyici rolü aracılığıyla kadınların bilgeliğini, doğayla kurdukları bağı ve toplumsal özerklik potansiyelini bastırmaya yönelik ataerkil bir arketip olarak işlev görmektedir.

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 1 citations exist upstream.

Papers that cite the same references — the relational fallback while embeddings are still backfilling.