ŞAMANİZM’İN DİN-İNANÇ TARTIŞMALARI BAĞLAMINDA KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ VE TÜRK İNANÇ SİSTEMİNDEKİ YERİ

Abstract

Binlerce yıllık geçmişi olan Şamanizm’in bir inanç sistemi mi yoksa bir din mi olduğu bilim çevrelerinde halen tartışılmaktadır. Bu kavram, literatürde biri dar diğeri daha geniş bir yorumla iki farklı anlamda kullanılmaktadır. Şamanizm’in dar tanımı Sibirya ve Orta Asya ile sınırlıdır; ancak bu tanım en azından Asya’daki dinî olguyu ifade eder. Daha geniş olan diğer yaklaşım ise bölgesel sınırlar koymaz ve merkezî bir unsurun varlığı olarak esrimeye önem verir. Bu geniş yorumun savunucuları, genellikle Eliade’nin Şamanizm tanımını kabul ederler. Kavramın bu kullanımı, din tarihi ve kültürel antropoloji literatüründe daha yaygındır. Bununla birlikte Macar folklorist, dilbilimci, etnograf, oryantalist ve ilk Mançu-Tunguz sözlüğünün editörü Vilmos Diószegi yeryüzünde neredeyse gelişmemiş her kültürde Şamanizm benzeri unsurlarla karşılaşıldığını saptar. Ancak bunları Şamanizm ile bağdaştırmaz. Her iki bakış açısının da haklılığı ve kendine göre bazı dayanakları vardır. Bu bağlamda pratikte maddî ve işlevsel olmak üzere iki farklı tanım yapılmıştır. Oldukça karmaşık olan Şamanizm kavramı, genellikle toplum bilimi, psikoloji ve dinler tarihi çerçevesinde yorumlanmıştır. Türk kültürünün birçok niteliğini kapsayan Şamanizm, İslamiyet’ten önceki dönemde ideolojik ve sosyo-kültürel alanda yönlendirici işlevi üstlenen ve uygulayan bir inanç akımıdır. Türklerin eski dönemlerde kabul ettiği Manihaizm, Budizm, Hıristiyanlık, Musevilik, İslam gibi dinler bile Şamanist unsurları ve bunlara bağlı uygulamaları onların bilinçaltlarından silip atamamıştır. Şamanik düşünce ve eylemler eski Türklerin sadece inanç sistemlerini değil felsefelerini de oluşturur. Çalışmada Türk Şamanizm’i halkbilimi açısından ele alınmaya, anlamlandırılmaya ve ifade edilmeye çalışılmıştır. Şamanizm’i doğal çevresindeki yerine oturtmak halk bilimi içerisinde yer alan monografilerin çalışma alanına girer. Örneğin bir Altay şamanının yetenekleri, Altay halklarının yaşam ve gelenekleri ile ilgili bilgi sahibi olunmadan okunursa Şamanizm’in gerektiği gibi anlaşılamamasına neden olur. Bu çalışma, bir yanda din felsefesinden, diğer yanda kültürel antropolojiden gelen argümanların yardımıyla Şamanizm ile ilgili olarak yapılmış bazı formülasyonları ve ifadeleri gözden geçirmeyi, yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Aynı bağlamda Türklerin Tek Tanrı inancı ve Şamanizm uygulamaları, din ve inanç tartışmaları ekseninde evrensel felsefî antropolojinin geniş yorumuyla değerlendirilmiştir

Cite this work

No public copy is stored for this record, so only the metadata is cited.

Stored only when both papers are in the corpus — 1 citations exist upstream.

Papers that cite the same references — the relational fallback while embeddings are still backfilling.